Nie wystarczy bowiem wiedzieć, że dana roślina jest jadalna albo tradycyjnie wykorzystywana przez człowieka. Trzeba jeszcze wiedzieć, którą część rośliny wykorzystać i jak ją przygotować.

Napar a odwar - jaka jest różnica?

Najłatwiej zapamiętać prostą zasadę:

delikatne części roślin najczęściej parzymy, a twarde części gotujemy.

Dlatego:

z liści i kwiatów przygotowujemy przede wszystkim napary,
z korzeni, kory i twardych części roślin częściej przygotowuje się odwary.

Nie jest to zasada absolutna, ponieważ sposób przygotowania zawsze powinien być dobrany do konkretnej rośliny i celu jej wykorzystania.

Jako punkt wyjścia działa jednak bardzo dobrze.

Czym jest napar z ziół?

Napar jest prawdopodobnie najpopularniejszą metodą przygotowywania ziół.

W praktyce wygląda to podobnie do zaparzania herbaty.

Surowiec roślinny umieszczamy w naczyniu, zalewamy gorącą wodą, przykrywamy i pozostawiamy na określony czas.

Rośliny nie gotujemy.

W efekcie część znajdujących się w niej substancji przechodzi do wody.

Z czego najczęściej przygotowujemy napar?

Napar dobrze sprawdza się przede wszystkim w przypadku delikatniejszych części roślin:

kwiatów,
liści,
młodych pędów,
części zielnych.

Typowymi przykładami mogą być:

mięta,
rumianek,
melisa,
pokrzywa,
kwiat lipy.

W zależności od rośliny sposób przygotowania może być różny, dlatego nie istnieje jeden uniwersalny czas parzenia wszystkich ziół.

Co oznacza parzenie ziół?

Tutaj często pojawia się pewne nieporozumienie.

Parzenie jest czynnością, natomiast napar jest tym, co otrzymujemy w jej wyniku.

Możemy więc powiedzieć:

"zaparzyłem miętę"

albo:

"przygotowałem napar z mięty".

Oba zdania są poprawne.

Natomiast określenia "napar" i "parzenie" nie oznaczają dokładnie tego samego.

Najłatwiej zapamiętać:

parzymy zioła -> otrzymujemy napar.

Czym jest odwar z ziół?

Odwar przygotowuje się inaczej.

W tym przypadku surowiec roślinny nie jest jedynie zalewany gorącą wodą. Jest przez pewien czas ogrzewany lub gotowany w wodzie.

Dlaczego?

Ponieważ z twardych części roślin znacznie trudniej wydobyć znajdujące się w nich substancje.

Dotyczy to przede wszystkim:

kory,
korzeni,
kłączy,
twardych owoców,
niektórych nasion.

Dzięki dłuższemu działaniu temperatury woda może skuteczniej penetrować strukturę takiego materiału.

Napar czy odwar? Spójrz na część rośliny

To jedna z najprostszych metod pozwalających zapamiętać różnicę.

Liść

Najczęściej:

napar

Kwiat

Najczęściej:

napar

Delikatny młody pęd

Najczęściej:

napar

Kora

Często:

odwar

Korzeń

Często:

odwar

Kłącze

Często:

odwar

Nie należy jednak traktować tego jak instrukcji pozwalającej przygotować dowolną roślinę znalezioną w lesie.

Niektóre rośliny są toksyczne, niektóre wymagają określonej obróbki, a w innych poszczególne części mogą mieć zupełnie inne właściwości.

Najważniejsza zasada terenowa pozostaje więc bardzo prosta:

Nie masz stuprocentowej pewności, co to za gatunek i jak go wykorzystać - nie eksperymentujesz.

Dobry przykład - kora dębu

Kora dębu jest świetnym przykładem pokazującym różnicę pomiędzy naparem a odwarem.

Mamy tutaj twardy surowiec roślinny.

Samo zalanie go gorącą wodą nie jest tym samym, co przygotowanie odwaru.

Tradycyjnie kora dębu wykorzystywana była ze względu na wysoką zawartość garbników i właściwości ściągające.

Dlatego w materiałach zielarskich znacznie częściej spotkamy określenie:

odwar z kory dębu

niż:

napar z kory dębu.

To właśnie rodzaj surowca podpowiada nam, jakiej metody możemy się spodziewać.

Kolejny przykład - kora wierzby

Podobna sytuacja występuje w przypadku kory wierzby.

Kora wierzby zawiera między innymi związki salicylanowe i od dawna była wykorzystywana tradycyjnie.

Również tutaj mamy do czynienia z twardym surowcem.

Dlatego częściej przygotowuje się z niego odwar, a nie klasyczny napar.

Trzeba jednak pamiętać, że naturalne pochodzenie substancji nie oznacza automatycznie bezpieczeństwa.

Preparaty z wierzby mogą być niewłaściwe między innymi dla osób z nadwrażliwością na salicylany oraz w przypadku stosowania niektórych leków.

Wiedza terenowa nie powinna więc polegać na zasadzie:

"rośnie w lesie, więc można tego użyć".

Powinna polegać na rozumieniu działania rośliny, właściwej identyfikacji oraz znajomości przeciwwskazań.

Czym jest wywar?

Słowo "wywar" jest bardzo popularne, ale w kontekście zielarstwa może powodować nieco zamieszania.

Wywar jest pojęciem szerszym i najczęściej kojarzy się z kuchnią.

Mówimy przecież:

wywar warzywny,
wywar mięsny,
wywar grzybowy,
wywar z kości.

Powstaje on w wyniku gotowania określonych produktów w wodzie.

Możemy więc spotkać również potoczne określenie "wywar z roślin".

Jeżeli jednak mówimy precyzyjnie o przygotowaniu surowców zielarskich, znacznie właściwszym terminem będzie zazwyczaj:

odwar.

Dlatego w materiałach LifeTrip warto rozróżniać te pojęcia:

wywar - określenie bardziej ogólne i kulinarne

odwar - konkretna metoda przygotowania surowca roślinnego

Czy odwar i wywar to dokładnie to samo?

Nie do końca.

Technicznie obie metody wykorzystują wodę i podwyższoną temperaturę.

Różni je przede wszystkim kontekst.

Jeżeli gotujemy marchew, pietruszkę, seler i cebulę, przygotowujemy wywar warzywny.

Jeżeli odpowiednio przygotowany surowiec zielarski poddajemy określonemu procesowi ogrzewania w wodzie, mówimy o odwarze.

Dlatego określenie:

"wywar z kory dębu"

może być potocznie zrozumiałe.

Jednak:

"odwar z kory dębu"

jest określeniem bardziej precyzyjnym.

Czym jest macerat?

Jest jeszcze jedna metoda, o której zdecydowanie warto wiedzieć.

To maceracja.

W tym przypadku możemy całkowicie zrezygnować z wysokiej temperatury.

Surowiec zalewa się wodą, często chłodną lub letnią, a następnie pozostawia przez odpowiednio długi czas.

Powstaje:

macerat.

Taka metoda może być stosowana wtedy, gdy zależy nam na substancjach, które:

łatwo przechodzą do wody bez gotowania,
mogą być wrażliwe na wysoką temperaturę,
mają charakter śluzowy.

Nie oznacza to oczywiście, że dowolną roślinę możemy wrzucić do zimnej wody i pozostawić na noc.

Podobnie jak w przypadku naparu i odwaru sposób przygotowania zawsze zależy od konkretnego gatunku.

Napar, odwar i macerat - prosta zasada

Możemy stworzyć prosty terenowy schemat pozwalający zapamiętać różnice:

Napar

Zalewasz.

Najczęściej:

kwiaty,
liście,
delikatne części.

Odwar

Gotujesz lub ogrzewasz.

Najczęściej:

korę,
korzenie,
kłącza,
twarde części.

Macerat

Zalewasz i pozostawiasz bez intensywnego ogrzewania.

Stosowany przy surowcach, z których określone substancje chcemy pozyskać bez działania wysokiej temperatury.

To znacznie łatwiejsze do zapamiętania niż długa definicja botaniczna.

Dlaczego temperaturę trzeba dobierać do rośliny?

Roślina nie jest jednorodnym kawałkiem materiału.

Znajdują się w niej dziesiątki, a często setki różnych związków chemicznych.

Jedne dobrze rozpuszczają się w wodzie.

Inne słabo.

Jedne dobrze znoszą wysoką temperaturę.

Inne mogą ulegać zmianom podczas długiego ogrzewania.

Dlatego podstawowym błędem początkujących jest przekonanie:

"Im dłużej będę gotował, tym preparat będzie mocniejszy".

To nie jest dobra zasada.

Dłuższe gotowanie nie zawsze oznacza lepszy efekt.

Czasem może prowadzić do zmiany składu otrzymywanego preparatu albo utraty części interesujących nas substancji.

Dlaczego napar warto przykrywać podczas parzenia?

Jeżeli przygotowujemy napar z aromatycznych roślin, przykrycie naczynia ma praktyczne znaczenie.

Część związków odpowiedzialnych za zapach roślin może być lotna.

Kiedy pozostawimy kubek całkowicie odkryty, razem z parą wodną możemy tracić część aromatycznych składników.

Dlatego klasyczna metoda wygląda tak:

umieszczamy zioło w naczyniu,
zalewamy wodą,
przykrywamy,
pozostawiamy na odpowiedni czas,
odcedzamy.

Proste.

Ale właśnie takie szczegóły odróżniają świadome przygotowanie roślin od wrzucenia przypadkowej garści liści do kubka.

Świeże czy suszone zioła?

Możemy wykorzystywać zarówno świeży, jak i suszony surowiec.

Suszenie ma jedną ogromną zaletę:

pozwala przechowywać rośliny przez znacznie dłuższy czas.

Usunięcie dużej części wody ogranicza procesy prowadzące do szybkiego psucia się materiału.

Dlatego przez setki lat suszenie było jedną z podstawowych metod przechowywania ziół.

W kontekście survivalu ma to dodatkowe znaczenie.

Znajomość roślin nie musi służyć tylko sytuacji awaryjnej.

Możemy:

zbierać rośliny w odpowiedniej porze roku,
suszyć je,
przechowywać,
wykorzystywać później.

To zupełnie inne podejście niż szukanie "czegoś leczniczego" dopiero wtedy, gdy pojawi się problem.

Pokrzywa - napar czy odwar?

Pokrzywa jest jedną z najłatwiej rozpoznawalnych roślin występujących w Polsce i jednym z najpopularniejszych przykładów roślin wykorzystywanych w kuchni oraz tradycyjnym zielarstwie.

Jeżeli wykorzystujemy młode liście lub suszone ziele, zazwyczaj przygotowujemy z nich:

napar.

Czyli nie gotujemy liści przez kilkadziesiąt minut.

Zalewamy je wodą i pozostawiamy do zaparzenia.

Pokrzywa pokazuje więc typowy schemat:

liść -> napar.

Rumianek - klasyczny przykład naparu

W przypadku rumianku wykorzystujemy delikatne koszyczki kwiatowe.

Dlatego znowu najlepszym przykładem będzie:

napar z rumianku.

Nie potrzebujemy długiego gotowania twardej tkanki.

Wystarczy kontakt materiału roślinnego z gorącą wodą przez odpowiedni czas.

Mniszek lekarski daje już więcej możliwości

Mniszek jest ciekawszym przykładem, ponieważ wykorzystuje się różne części tej samej rośliny.

Możemy mieć:

kwiaty,
liście,
korzeń.

I tutaj zaczynamy rozumieć, dlaczego nie można powiedzieć:

"mniszka zawsze się parzy".

Liść i korzeń to dwa zupełnie różne surowce.

Delikatne części można przygotowywać inaczej niż twardy korzeń.

To doskonały przykład pokazujący, że w zielarstwie liczy się nie tylko:

jaki gatunek?

ale również:

jaka część rośliny?

Zioła w survivalu - wiedza ważniejsza niż improwizacja

W filmach survivalowych wygląda to często bardzo efektownie.

Bohater idzie przez las.

Zrywa kilka liści.

Wrzuca je do metalowego kubka.

Gotuje.

Pije.

Problem w tym, że prawdziwa wiedza o roślinach nie polega na improwizowaniu.

Polega na rozpoznawaniu.

Musisz wiedzieć:

jaki to gatunek,
którą część możesz wykorzystać,
kiedy ją zbierać,
w jaki sposób ją przygotować,
jaka ilość jest właściwa,
jakie istnieją przeciwwskazania.

I właśnie dlatego podczas szkoleń survivalowych znacznie bardziej interesuje mnie nauczenie człowieka myślenia i podejmowania świadomych decyzji niż zapamiętania listy 50 roślin.

Lepiej znać dobrze pięć gatunków niż wydawać sobie, że zna się pięćdziesiąt.

Metalowy kubek - jedno z najbardziej użytecznych narzędzi w terenie

W kontekście przygotowywania roślin warto wspomnieć o jednym z moich ulubionych elementów wyposażenia survivalowego.

Metalowym kubku.

To przedmiot banalnie prosty, ale niezwykle uniwersalny.

Możemy w nim:

zagotować wodę,
przygotować napar,
zrobić odwar,
przygotować jedzenie,
stopić śnieg,
podgrzać płyn.

Dlatego w sytuacji survivalowej możliwość podgrzania wody często daje znacznie więcej możliwości niż kolejny efektowny gadżet przyczepiony do plecaka.

Najczęstsze błędy podczas przygotowywania ziół

Gotowanie wszystkiego

Nie każda roślina wymaga gotowania.

Czasami wystarczy napar.

Parzenie wszystkiego

W przypadku twardych surowców samo zalanie gorącą wodą może nie być właściwą metodą.

Używanie przypadkowej części rośliny

To, że liść określonej rośliny jest wykorzystywany, nie oznacza automatycznie, że tak samo możemy potraktować:

korzeń,
nasiona,
owoce,
korę.

Brak pewnej identyfikacji

To zdecydowanie największy błąd.

Jeżeli nie jesteś pewien gatunku, nie wykorzystuj rośliny do celów spożywczych ani leczniczych.

Przekonanie, że naturalne oznacza bezpieczne

Nie oznacza.

Wiele bardzo silnych substancji chemicznych występuje naturalnie.

Rośliny mogą również wchodzić w interakcje z lekami, powodować reakcje alergiczne albo być niewskazane w określonych sytuacjach.

Jak zapamiętać różnicę między naparem, odwarem i maceratem?

Jeśli z całego artykułu masz zapamiętać tylko cztery zdania, niech będą to te:

Napar - zalewasz.

Odwar - gotujesz lub ogrzewasz.

Macerat - moczysz bez intensywnego ogrzewania.

Wywar - określenie bardziej ogólne, często stosowane w kuchni.

To wystarczy, żeby uporządkować podstawowe pojęcia.

Czy zioła mogą zastąpić leki?

To ważne pytanie szczególnie w kontekście survivalu.

Nie należy traktować roślin jako automatycznego zamiennika współczesnej medycyny.

Umiejętność rozpoznawania roślin i znajomość ich tradycyjnego zastosowania może być wartościową częścią wiedzy terenowej.

Nie oznacza jednak, że napar lub odwar zastąpi:

antybiotyk w poważnym zakażeniu,
leczenie urazu,
pomoc medyczną,
leki przyjmowane z powodu chorób przewlekłych.

Survival nie polega na odrzucaniu cywilizacji.

Survival polega na podejmowaniu takich decyzji, które zwiększają szanse bezpiecznego powrotu do cywilizacji.

Zioła warto poznawać zanim będą potrzebne

Najgorszy moment na naukę rozpoznawania roślin?

Sytuacja awaryjna.

Kiedy jesteś:

głodny,
zmęczony,
wychłodzony,
zestresowany,
pod presją czasu,

Twoja zdolność podejmowania decyzji spada.

Dlatego roślin uczymy się wcześniej.

Wychodząc do lasu możesz każdego dnia poznać jeden gatunek.

Obejrzyj:

liście,
łodygę,
kwiat,
owoc,
miejsce występowania.

Zobacz tę samą roślinę wiosną, latem i jesienią.

Wtedy przestajesz rozpoznawać ją wyłącznie na podstawie jednego zdjęcia z internetu.

Zaczynasz ją naprawdę znać.

Podsumowanie - napar, odwar, wywar czy macerat?

Różnica jest znacznie prostsza, niż może się wydawać.

Napar przygotowujemy przez zalanie surowca wodą i pozostawienie go do zaparzenia. Najczęściej dotyczy to delikatnych części roślin, takich jak liście i kwiaty.

Odwar przygotowuje się przez ogrzewanie lub gotowanie surowca w wodzie. Metoda często wykorzystywana jest przy twardych częściach roślin, takich jak kora czy korzenie.

Wywar jest terminem bardziej ogólnym i szczególnie często występuje w kuchni.

Macerat powstaje poprzez pozostawienie surowca w płynie bez intensywnego działania wysokiej temperatury.

Najważniejsza lekcja jest jednak inna.

Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla wszystkich roślin.

Wiedza zielarska zaczyna się nie od kubka i gorącej wody, ale od prawidłowego rozpoznania gatunku.

A później pojawia się pytanie:

Co właściwie chcę z tej rośliny wykorzystać i jak powinienem to przygotować?

Właśnie wtedy zwykłe "parzenie ziół" zaczyna zamieniać się w prawdziwą wiedzę terenową.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się napar od odwaru?

Napar przygotowuje się poprzez zalanie surowca gorącą wodą i pozostawienie go na określony czas. Odwar wymaga ogrzewania lub gotowania rośliny w wodzie. Napary najczęściej przygotowuje się z delikatnych części roślin, a odwary z twardszych.

Czy napar i parzenie oznaczają to samo?

Nie. Parzenie jest procesem, natomiast napar jest produktem otrzymanym w wyniku tego procesu.

Czy odwar i wywar to to samo?

Pojęcia są podobne, ale wywar jest określeniem bardziej ogólnym i kulinarnym. W zielarstwie w przypadku odpowiedniego przygotowania surowca roślinnego częściej używa się określenia odwar.

Z czego przygotowuje się odwar?

Najczęściej z twardych części roślin, takich jak korzenie, kora, kłącza lub niektóre nasiona.

Z czego przygotowuje się napar?

Najczęściej z kwiatów, liści i delikatnych części roślin.

Co to jest macerat?

Macerat jest preparatem powstającym poprzez pozostawienie surowca w odpowiednim płynie przez określony czas, często bez działania wysokiej temperatury.

Czy wszystkie zioła można parzyć?

Nie. Sposób przygotowania zależy od gatunku rośliny, wykorzystywanej części oraz substancji, które chcemy pozyskać.

Czy zioła znalezione w lesie można od razu wykorzystać?

Nie. Podstawą jest pewna identyfikacja gatunku oraz znajomość jego zastosowania i przeciwwskazań. Jeżeli nie jesteś pewien rośliny, nie używaj jej do spożycia ani leczenia.

Eksperckie artykuły i praktyczne wskazówki survivalowe

Zapraszamy do naszego Bloga o tematyce survivalu i bushcraftu

PODSTAWY SURVIVALU - JAK ZACZĄĆ I NIE POPEŁNIĆ BŁĘDÓW

Survival to nie hobby. To sposób działania w sytuacji, kiedy coś idzie

OGIEŃ, WODA, SCHRONIENIE - 3 FILARY PRZETRWANIA

W survivalu możesz nie mieć jedzenia. Możesz nie mieć komfortu. Ale jeśli

NAWIGACJA I ORIENTACJA W TERENIE - JAK NIE ZGUBIĆ SIĘ W LESIE

Zgubienie się w terenie nie zaczyna się wtedy, gdy nie wiesz gdzie

Psychologia survivalu - jak działa stres i jak podejmować decyzje

Survival zaczyna się w głowie.To nie brak sprzętu zabija. To panika, chaos

Żywienie i rośliny w survivalu - co jeść w lesie i jak nie popełnić błędu

Survival to nie tylko ogień i schronienie. To przede wszystkim zarządzanie energią.

Dlaczego coraz więcej turystów ma problemy na szlakach?

Góry, jeziora i dzikie miejsca są piękne, ale nie wybaczają braku przygotowania