HISTORIA SURVIVALU W POLSCE: OD PIERWSZYCH OBOZÓW DO WSPÓŁCZESNOŚCI

Survival w Polsce nie narodził się wraz z telewizyjnymi programami o sztuce przetrwania, modą na bushcraft ani popularnością współczesnych kursów. Zanim pojawiły się krzesiwa, noże survivalowe, rozpalanie ognia w mediach społecznościowych i weekendowe szkolenia w lesie, istniała znacznie starsza tradycja życia blisko natury.

Jej źródeł należy szukać w harcerstwie, turystyce, doświadczeniach wojskowych, pracy z młodzieżą oraz w zwykłej potrzebie radzenia sobie poza cywilizacją.

Współczesny survival jako świadomie określona dziedzina zaczął jednak kształtować się w Polsce przede wszystkim w latach 80. i 90. XX wieku. Wtedy pojawili się ludzie, którzy zaczęli nie tylko praktykować sztukę przetrwania, ale również ją opisywać, uczyć jej innych i tworzyć własną koncepcję survivalu.

Zanim pojawiło się słowo survival

W Polsce długo nie potrzebowano słowa "survival", aby uczyć się przetrwania.

Rozpalanie ognia, budowa prostego schronienia, orientacja w terenie, zdobywanie wody, przygotowanie pożywienia czy radzenie sobie z trudnymi warunkami pogodowymi były elementem wielu aktywności związanych z przebywaniem poza miastem.

Takie umiejętności rozwijało harcerstwo, turystyka piesza, żeglarstwo, wędkarstwo, myślistwo oraz szkolenie wojskowe.

Nie były one jednak postrzegane jako osobna dziedzina. Były po prostu praktyczną wiedzą potrzebną człowiekowi, który opuszczał bezpieczne środowisko miasta.

To właśnie z tych różnych tradycji zaczął później wyrastać polski survival.

Warto przy tym pamiętać, że polska droga do survivalu miała nieco inny charakter niż rozwój tej dziedziny w Stanach Zjednoczonych.

W USA współczesny survival był mocno związany z doświadczeniami wojskowymi, lotnictwem i przygotowaniem ludzi do funkcjonowania po znalezieniu się w sytuacji odcięcia od własnej jednostki.

W Polsce bardzo ważną rolę odegrały natomiast harcerstwo, turystyka, pedagogika oraz doświadczenia ludzi pracujących z młodzieżą.

Z czasem zaczęto dostrzegać, że pobyt w lesie może być czymś więcej niż turystyką. Może stać się świadomym treningiem człowieka.

Lata osiemdziesiąte i narodziny polskiego survivalu

Jedną z najważniejszych postaci tego okresu był Krzysztof J. Kwiatkowski, znany w środowisku survivalowym jako "Krisek".

Kwiatkowski był pedagogiem i pracował z młodzieżą. Właśnie doświadczenia pedagogiczne stały się jednym z fundamentów jego podejścia do survivalu.

Od około 1986 roku organizował obozy survivalowe w Bieszczadach.

Był to jeden z ważnych momentów w historii polskiego survivalu.

Nie chodziło bowiem wyłącznie o nauczenie uczestników rozpalania ognia, budowania schronienia czy orientacji w terenie. Survival zaczął być traktowany jako narzędzie pracy nad człowiekiem.

Kwiatkowski zwracał uwagę na psychikę uczestnika, jego samodzielność, zdolność podejmowania decyzji oraz funkcjonowanie w grupie.

W takim ujęciu las stawał się nie tylko miejscem nauki technik terenowych. Stawał się środowiskiem, w którym człowiek mógł sprawdzić własne możliwości.

To podejście miało duże znaczenie dla późniejszego rozwoju polskiej szkoły survivalu.

Jacek Pałkiewicz i pierwsza szkoła przetrwania w Europie

Historii polskiego survivalu nie można opisać bez Jacka Pałkiewicza.

Trzeba jednak bardzo wyraźnie rozdzielić dwie kwestie.

Pałkiewicz był Polakiem, który założył pierwszą szkołę przetrwania w Europie, ale szkoła ta nie powstała w Polsce.

Powstała we Włoszech, w Bassano del Grappa, na początku lat osiemdziesiątych XX wieku.

Pałkiewicz był podróżnikiem i eksploratorem. Jego doświadczenia związane z funkcjonowaniem w ekstremalnych warunkach wpłynęły na sposób, w jaki survival był później postrzegany również w Polsce.

Prowadził szkolenia i staże survivalowe, a jego działalność obejmowała przygotowanie ludzi do funkcjonowania w wymagających środowiskach.

Jego książki odegrały ważną rolę w popularyzowaniu survivalu w Polsce. Szczególne znaczenie miała książka "Survival. Sztuka przetrwania", która ukazała się w Polsce w latach dziewięćdziesiątych.

Pałkiewicz był więc jednym z ludzi, którzy przyczynili się do tego, że słowo "survival" zaczęło funkcjonować w Polsce jako nazwa konkretnej dziedziny wiedzy i praktyki.

Lata dziewięćdziesiąte i narodziny polskiej literatury survivalowej

Lata dziewięćdziesiąte były dla polskiego survivalu okresem przełomowym.

Survival zaczął otrzymywać własną literaturę.

W 1996 roku ukazały się dwie ważne książki: "Survival po polsku" Krzysztofa Kwiatkowskiego oraz "Zanim wyruszysz, czyli coś o survivalu" Andrzeja Trembaczowskiego.

Ich znaczenie było większe niż tylko poradnikowe.

Po raz pierwszy polscy autorzy zaczęli opisywać survival z perspektywy własnych doświadczeń i warunków panujących w Polsce.

Nie chodziło już o kopiowanie zagranicznych wzorców. Zaczęła powstawać własna literatura, odnosząca się do polskich lasów, klimatu, przyrody i sposobu funkcjonowania człowieka w terenie.

Kwiatkowski przedstawiał survival jako dziedzinę znacznie szerszą niż zbiór technik terenowych.

W jego podejściu znalazły się między innymi psychologia, fizjologia, medycyna, ratownictwo, botanika, geografia oraz meteorologia.

Survival był więc wiedzą interdyscyplinarną.

Trembaczowski reprezentował z kolei bardzo praktyczne i przyrodnicze podejście do tematu. Jego zainteresowania obejmowały między innymi przyrodę, wędkarstwo, żeglarstwo oraz życie w terenie.

W tym samym okresie pojawiali się kolejni autorzy zainteresowani tematyką survivalową.

Wśród nich warto wymienić Arkadiusza Pawełka oraz Bolesława A. Uryna.

Polski survival zaczął dzięki temu posiadać własne środowisko autorów, instruktorów i praktyków.

Krzysztof Kwiatkowski i koncepcja "survivalu po polsku"

Krzysztof Kwiatkowski zajmuje w historii polskiego survivalu szczególne miejsce.

Jego znaczenie nie wynika wyłącznie z organizowania obozów czy napisania książki.

Kwiatkowski próbował odpowiedzieć na znacznie trudniejsze pytanie: czym właściwie powinien być survival?

W jego ujęciu nie był to konkurs polegający na jak najdłuższym przebywaniu w lesie.

Nie chodziło również o kolekcjonowanie sprzętu ani wykonywanie efektownych technik.

Survival miał rozwijać samodzielność człowieka.

Miał uczyć podejmowania decyzji, radzenia sobie ze stresem, rozpoznawania własnych ograniczeń oraz odpowiedzialności za siebie i innych.

Dlatego w polskiej tradycji survivalowej tak mocno obecny jest aspekt psychologiczny i wychowawczy.

To właśnie tutaj można doszukiwać się jednej z cech charakterystycznych polskiego podejścia do sztuki przetrwania.

Andrzej Trembaczowski i praktyczne podejście do survivalu

Drugą ważną postacią pierwszego pokolenia polskich autorów survivalowych był Andrzej Trembaczowski.

Jego podejście było mocno związane z przyrodą i praktycznym funkcjonowaniem człowieka w terenie.

Książka "Zanim wyruszysz, czyli coś o survivalu" stała się jedną z ważniejszych polskich publikacji poświęconych tej tematyce.

Trembaczowski zwracał uwagę na wiedzę, którą można wykorzystać w realnych sytuacjach.

Nie chodziło o efektowne sztuczki, lecz o rozumienie środowiska.

Człowiek powinien wiedzieć, jak zachowuje się las, jak zmienia się pogoda, gdzie można znaleźć wodę, jak wykorzystać dostępne materiały i jak bezpiecznie poruszać się w terenie.

Takie podejście do survivalu jest bliskie temu, co dzisiaj wielu ludzi określa mianem bushcraftu.

W latach dziewięćdziesiątych pojęcie bushcraft nie było jednak w Polsce jeszcze tak popularne jak obecnie.

Survival jako narzędzie wychowawcze

Jedną z najważniejszych cech pierwszego okresu polskiego survivalu było jego wykorzystanie w pracy z młodzieżą.

Obóz survivalowy nie miał być po prostu wyjazdem do lasu.

Uczestnik miał zostać postawiony w sytuacji, w której musi samodzielnie podejmować decyzje.

Miał nauczyć się organizować sobie czas, radzić sobie z dyskomfortem, współpracować z innymi i reagować na nieprzewidziane sytuacje.

Las stawał się naturalnym środowiskiem edukacyjnym.

To podejście było szczególnie istotne w działalności Kwiatkowskiego.

Dla niego survival miał wymiar znacznie szerszy niż techniczny.

Człowiek, który potrafi rozpalić ogień, ale nie potrafi zachować spokoju w sytuacji stresowej, nadal może być bezradny.

Dlatego techniki były tylko jednym z elementów całego systemu.

Początek XXI wieku i tworzenie się środowiska

Na przełomie XX i XXI wieku polski survival zaczął coraz wyraźniej tworzyć własne środowisko.

Pojawiały się spotkania, szkolenia, publikacje i strony internetowe.

Wcześniej survival był domeną stosunkowo niewielkiej grupy pasjonatów. Internet pozwolił im zacząć się ze sobą kontaktować.

W 1997 roku powstała pierwsza polska strona internetowa poświęcona survivalowi.

To wydarzenie może wydawać się dzisiaj mało istotne, ale w tamtym okresie miało ogromne znaczenie.

Wiedza, która wcześniej krążyła przede wszystkim poprzez książki, obozy i osobiste kontakty, zaczęła być dostępna znacznie większej grupie osób.

W kolejnych latach środowisko zaczęło się rozrastać.

Pojawili się nowi instruktorzy, autorzy i organizatorzy szkoleń.

Od survivalu do bushcraftu

Wraz z rozwojem zainteresowania survivalem zaczęły pojawiać się różne jego odmiany.

Jedni skupili się na survivalu militarnym.

Inni rozwijali techniki związane z tradycyjnym życiem w lesie.

Jeszcze inni zainteresowali się survivalem miejskim, przygotowaniem kryzysowym oraz szeroko rozumianym prepingiem.

W Polsce coraz większą popularność zdobywał również bushcraft.

Granice pomiędzy tymi dziedzinami nie zawsze są jednoznaczne.

Survival koncentruje się przede wszystkim na radzeniu sobie w sytuacji zagrożenia lub ograniczonego dostępu do podstawowych zasobów.

Bushcraft częściej skupia się na świadomym funkcjonowaniu w środowisku naturalnym i wykorzystywaniu tradycyjnych technik.

Obie dziedziny mają jednak wspólne korzenie.

Polska Szkoła Surwiwalu

Kolejnym etapem rozwoju środowiska było powstawanie organizacji skupiających ludzi zajmujących się survivalem.

Jedną z nich jest Stowarzyszenie Polska Szkoła Surwiwalu.

Organizacja zajmuje się między innymi edukacją, szkoleniami oraz popularyzacją survivalu, bushcraftu i przygotowania na sytuacje kryzysowe.

W 2017 roku ukazała się publikacja "Leśny survival", przygotowana we współpracy Stowarzyszenia Polska Szkoła Surwiwalu i Lasów Państwowych.

Wśród autorów znaleźli się między innymi Krzysztof Kwiatkowski, Andrzej Trembaczowski, Bogdan Jaśkiewicz oraz Sergiusz Borecki.

Jest to ważny przykład tego, jak środowisko, które zaczynało od niewielkich obozów i pojedynczych publikacji, stopniowo zaczęło tworzyć bardziej formalne struktury.

Czy można wskazać pierwszą szkołę survivalu w Polsce?

To jedno z najciekawszych, ale również najbardziej problematycznych pytań w historii polskiego survivalu.

Wiele współczesnych publikacji przypisuje pierwszeństwo konkretnym osobom lub organizacjom. Problem polega na tym, że początki polskiego survivalu nie były dobrze dokumentowane w sposób, jaki dzisiaj uznalibyśmy za oczywisty.

Nie można więc bez odpowiedniego udokumentowania napisać, że konkretna organizacja była bezdyskusyjnie "pierwszą szkołą survivalu w Polsce".

Można natomiast wskazać działalność Krzysztofa Kwiatkowskiego, który już około 1986 roku organizował obozy survivalowe w Bieszczadach.

Można również wskazać działalność Jacka Pałkiewicza, który stworzył pierwszą szkołę przetrwania w Europie, ale zrobił to we Włoszech.

Te dwa fakty są niezwykle ważne, ale oznaczają coś innego.

Dlatego określenie "pierwsza szkoła survivalu w Polsce" wymaga jeszcze dokładniejszego zbadania źródeł archiwalnych.

Najważniejsi polscy autorzy pierwszego pokolenia

Historia polskiego survivalu jest związana z kilkoma nazwiskami, które odegrały szczególną rolę w jego popularyzacji.

Jacek Pałkiewicz

Podróżnik, eksplorator i instruktor survivalu.

Założyciel pierwszej szkoły przetrwania w Europie. Autor publikacji, które przyczyniły się do popularyzacji survivalu w Polsce.

Krzysztof "Krisek" Kwiatkowski

Pedagog, instruktor i jeden z najważniejszych pionierów polskiego survivalu.

Organizował obozy survivalowe już od około 1986 roku. Autor książki "Survival po polsku".

Jego podejście mocno akcentowało psychologię, samodzielność oraz wychowawczy charakter survivalu.

Andrzej Trembaczowski

Autor jednej z najważniejszych polskich książek survivalowych pierwszego okresu.

Łączył survival z wiedzą przyrodniczą i praktycznym funkcjonowaniem człowieka w terenie.

Arkadiusz Pawełek

Autor publikacji poświęconych sztuce przetrwania i osoba związana z rozwojem polskiego środowiska survivalowego.

Bolesław A. Uryn

Autor książki "Survival z ludzką twarzą", reprezentującej podejście, w którym survival nie był wyłącznie zbiorem technik, ale również sposobem patrzenia na relację człowieka z otoczeniem.

Co wyróżnia polską szkołę survivalu?

Nie istnieje jedna oficjalna definicja "polskiej szkoły survivalu".

Można jednak zauważyć kilka cech, które często pojawiają się w działalności polskich pionierów.

Pierwszą jest silne powiązanie survivalu z pedagogiką.

Drugą jest znaczenie wiedzy przyrodniczej.

Trzecią jest nacisk na samodzielność i odporność psychiczną.

Czwartą jest stosunkowo praktyczne podejście do sprzętu.

Piątą jest przekonanie, że najważniejszym wyposażeniem człowieka pozostaje jego wiedza i umiejętność podejmowania decyzji.

To ostatnie podejście było szczególnie ważne w czasach, gdy nowoczesny sprzęt survivalowy nie był łatwo dostępny.

Pionierzy polskiego survivalu musieli radzić sobie przede wszystkim tym, co mieli.

Od lat osiemdziesiątych do współczesności

Droga polskiego survivalu od pierwszych obozów w Bieszczadach do współczesnych szkół i organizacji była długa.

W latach osiemdziesiątych survival dopiero zaczynał być świadomie definiowany.

W latach dziewięćdziesiątych pojawiły się najważniejsze polskie książki i zaczęło tworzyć się środowisko autorów oraz instruktorów.

Na początku XXI wieku internet umożliwił znacznie szybszą wymianę wiedzy.

Później pojawiły się profesjonalne szkoły, firmy szkoleniowe, organizacje, wydarzenia i coraz większe zainteresowanie społeczne.

Survival przestał być działalnością kilku pasjonatów.

Stał się rozpoznawalną dziedziną edukacji outdoorowej.

Jednocześnie z survivalu zaczęły wyrastać kolejne nurty, przede wszystkim bushcraft i przygotowanie kryzysowe.

Historia, która wciąż trwa

Historia survivalu w Polsce nie jest historią jednej szkoły, jednego człowieka ani jednej książki.

To historia wielu środowisk, które przez dziesięciolecia rozwijały podobne umiejętności, choć używały różnych nazw.

Harcerstwo dostarczyło tradycji pracy z młodzieżą i życia w terenie.

Turystyka dostarczyła praktycznej wiedzy o poruszaniu się w przyrodzie.

Wojsko rozwijało własne metody funkcjonowania w trudnych warunkach.

Podróżnicy, tacy jak Jacek Pałkiewicz, pokazali ekstremalny wymiar sztuki przetrwania.

Pedagodzy, tacy jak Krzysztof Kwiatkowski, zaczęli traktować survival jako metodę kształtowania człowieka.

Autorzy tacy jak Andrzej Trembaczowski pomagali tę wiedzę uporządkować i przekazać kolejnym pokoleniom.

Dzisiejszy survival jest znacznie szerszy niż ten, który rozwijał się w Polsce w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych.

Zmienił się sprzęt, zmieniły się metody szkolenia i zmieniły się potrzeby uczestników.

Nie zmieniła się jednak podstawowa idea.

Człowiek powinien potrafić funkcjonować wtedy, kiedy przestają działać wygodne rozwiązania, do których przyzwyczaiła go cywilizacja.

I właśnie dlatego historia polskiego survivalu jest czymś więcej niż historią technik rozpalania ognia czy budowania schronienia.

Jest historią ludzi, którzy próbowali odpowiedzieć na jedno podstawowe pytanie:

Co pozostaje człowiekowi, kiedy zabierzemy mu wygodę współczesnego świata?