Deszcz w terenie bywa bardziej groźny niż mróz. Nie dlatego, że sama woda natychmiast prowadzi do wychłodzenia, ale dlatego, że uruchamia kilka problemów naraz.

Mokre ubranie traci właściwości izolacyjne. Wiatr odbiera ciepło szybciej. Organizm zużywa więcej energii, aby utrzymać właściwą temperaturę. Zmęczenie pogarsza koncentrację, a człowiek zaczyna podejmować słabsze decyzje.

Właśnie dlatego można wychłodzić się także przy temperaturze dodatniej. Wystarczy deszcz, wiatr, mokra odzież, długi marsz, brak jedzenia albo przystanek bez możliwości osuszenia się.

W survivalu nie pytamy tylko: „Ile stopni pokazuje termometr?”. Ważniejsze jest pytanie: „Jak szybko tracę ciepło i co mogę zrobić, aby ten proces zatrzymać?”.

Temperatura powietrza, wiatr i wilgoć to trzy różne sprawy

W prognozach pogody pojawia się pojęcie temperatury odczuwalnej. W zimnych warunkach najczęściej uwzględnia ona temperaturę powietrza i prędkość wiatru. Im silniejszy wiatr, tym szybciej organizm oddaje ciepło.

Sama wilgotność powietrza nie wylicza temperatury odczuwalnej w chłodzie. Ma jednak ogromne znaczenie, gdy zmokniesz.

Deszcz, mokry śnieg, pot albo kontakt z wodą sprawiają, że warstwa odzieży przy ciele przestaje skutecznie izolować. Ciało traci wtedy ciepło szybciej, szczególnie gdy dojdzie wiatr lub kontakt z zimnym podłożem.

Największe ryzyko pojawia się zwykle w połączeniu:

chłodnej temperatury,
opadów,
silnego wiatru,
mokrej odzieży,
zmęczenia,
braku jedzenia i picia,
bezruchu po wysiłku.

To dlatego po intensywnym marszu niebezpieczny może być nawet krótki postój. Ciało przestaje produkować tyle ciepła co podczas ruchu, a mokre warstwy nadal odbierają energię.

Dlaczego mokre ubranie tak szybko wychładza?

Suche warstwy ubrania zatrzymują powietrze. To właśnie powietrze stanowi ważną część izolacji termicznej. Gdy materiał nasiąka wodą, przestrzeń między włóknami wypełnia się wilgocią, a odzież gorzej chroni przed chłodem.

Nie chodzi wyłącznie o ulewny deszcz. Problem zaczyna się również wtedy, gdy:

spocisz się podczas szybkiego marszu,
usiądziesz w mokrej trawie,
przejdziesz przez zarośla po opadach,
dotkniesz mokrego podłoża kolanami lub plecami,
śpisz w wilgotnym śpiworze,
przechodzisz przez wodę bez możliwości przebrania się.

W terenie warto więc myśleć o suchości jak o zasobie. Tak samo ważnym jak ogień, schronienie czy zapas wody.

Najpierw zatrzymaj utratę ciepła

Jeżeli zaczynasz marznąć, nie skupiaj się od razu na rozpalaniu ogniska. Najpierw ogranicz przyczynę problemu.

Kolejność działania może wyglądać tak:

Zejdź z wiatru i opadów. Wykorzystaj naturalną osłonę terenu albo zbuduj proste zadaszenie.

Ogranicz kontakt z ziemią. Usiądź lub połóż się na plecaku, macie, gałęziach, liściach albo innym suchym materiale izolującym.

Zabezpiecz głowę, szyję i dłonie. To miejsca, przez które łatwo odczuwasz utratę ciepła.

Zdejmij lub rozluźnij mokrą warstwę, jeśli masz czym ją zastąpić. Nie zdejmuj wszystkich ubrań bez przygotowanego suchego schronienia.

Załóż warstwę izolacyjną. Sucha bluza, kurtka, poncho, folia NRC lub śpiwór mogą ograniczyć dalsze wychładzanie.

Dopiero potem rozważ ogień, ciepły napój albo dalszy marsz do bezpiecznego miejsca.

Najważniejsza zasada brzmi: nie próbuj ogrzewać człowieka, który nadal stoi na deszczu, wietrze i mokrym podłożu.

Jak nie przemoczyć się od środka?

Początkujący często skupiają się wyłącznie na ochronie przed deszczem. Tymczasem równie częstym problemem jest pot.

Jeżeli idziesz szybko pod kurtką przeciwdeszczową, masz ciężki plecak i jesteś ubrany zbyt ciepło, możesz spocić się jeszcze przed pierwszym opadem. Po zatrzymaniu mokra warstwa przy skórze zacznie wychładzać organizm.

Dlatego podczas marszu warto:

ubierać się warstwowo,
zdejmować warstwę ocieplającą przed mocnym wysiłkiem,
regulować tempo marszu,
wietrzyć ubranie, gdy warunki na to pozwalają,
nie czekać z reakcją, aż odzież będzie całkowicie mokra,
przechowywać suche ubrania w szczelnym worku wewnątrz plecaka.

Sucha warstwa awaryjna ma większą wartość niż kolejny gadżet survivalowy. Szczególnie przydatne są suche skarpety, czapka, rękawice oraz lekka warstwa docieplająca.

Survival w deszczu. Kiedy ruch pomaga, a kiedy szkodzi?

Ruch produkuje ciepło, ale nie zawsze jest właściwym rozwiązaniem.

Krótki, kontrolowany wysiłek może pomóc osobie, która zaczyna marznąć, ale nadal jest przytomna, sprawna i zdolna do bezpiecznego poruszania się. Nie należy jednak traktować marszu jako metody na każdy problem z wychłodzeniem.

Dalsze chodzenie może pogorszyć sytuację, gdy:

osoba jest wyraźnie osłabiona,
traci koordynację,
ma problemy z utrzymaniem równowagi,
mówi niewyraźnie,
jest zdezorientowana lub senna,
opady i wiatr są silne,
trasa wymaga koncentracji albo pokonywania trudnego terenu.

W takich warunkach priorytetem jest zatrzymanie utraty ciepła, schronienie i wezwanie pomocy, a nie „rozchodzenie zimna”.

Hipotermia. Co to jest?

Hipotermia to stan, w którym temperatura głęboka ciała spada poniżej 35°C. Jest stanem nagłym i wymaga pilnej pomocy medycznej.

Może rozwinąć się nie tylko podczas silnego mrozu. Ryzyko istnieje również w chłodny, deszczowy dzień, gdy ktoś pozostaje długo w mokrym ubraniu, jest zmęczony lub nie ma możliwości schronienia się.

Szczególnie narażone są dzieci, osoby starsze, osoby wyczerpane, odwodnione, po spożyciu alkoholu oraz osoby z urazami lub ograniczoną możliwością ruchu.

Pierwsze objawy wychłodzenia, których nie wolno ignorować

Wczesne objawy bywają łatwe do zlekceważenia. Można pomylić je ze zwykłym zmęczeniem po marszu.

Zwróć uwagę na:

intensywne drżenie mięśni,
osłabienie i spadek tempa,
niezręczność dłoni,
trudność w zapinaniu zamka, wiązaniu butów lub obsłudze sprzętu,
problemy z koncentracją,
rozdrażnienie albo nietypową apatię,
bełkotliwą mowę,
zaburzenia równowagi,
senność i dezorientację.

Ustanie drżeń nie jest oznaką poprawy. W połączeniu z narastającą sennością, zaburzeniami mowy lub świadomości może oznaczać pogłębiające się wychłodzenie.

Postępowanie przy podejrzeniu hipotermii

Jeśli podejrzewasz hipotermię, traktuj sytuację poważnie i wezwij pomoc pod numerem 112.

Do czasu jej przybycia:

przenieś osobę z zimna, wiatru i wilgoci do osłoniętego miejsca, o ile można to zrobić bezpiecznie,
obchodź się z nią delikatnie i unikaj gwałtownych ruchów,
zabezpiecz ją przed dalszym wychłodzeniem,
ostrożnie zdejmij mokre ubranie, jeśli masz czym je zastąpić,
izoluj od podłoża,
okryj tułów, głowę i szyję suchymi warstwami, kocem, śpiworem lub folią NRC,
podaj ciepły, bezalkoholowy napój wyłącznie osobie w pełni przytomnej i zdolnej do połykania,
monitoruj oddech oraz stan świadomości.

Nie wolno podawać alkoholu. Nie należy energicznie masować zimnych kończyn ani gwałtownie ogrzewać osoby gorącą kąpielą, termoforem lub intensywnym źródłem ciepła.

Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny, ma nieprawidłowy oddech albo nie oddycha, wezwij pomoc i postępuj zgodnie z instrukcjami dyspozytora. Jeśli umiesz prowadzić resuscytację, rozpocznij ją zgodnie z zasadami pierwszej pomocy.

Folia NRC w deszczu. Co potrafi, a czego nie zastąpi?

Folia NRC może ograniczyć utratę ciepła i ochronić przed wiatrem, ale nie jest magicznym rozwiązaniem.

Najlepiej działa, gdy:

oddziela od wiatru,
chroni przed dalszym zamakaniem,
jest używana razem z warstwą izolującą od ziemi,
osoba ma pod nią suche lub możliwie suche warstwy,
jest elementem schronienia, a nie jedyną ochroną w otwartej przestrzeni.

Sama folia nie zastąpi suchego ubrania, schronienia ani rozsądnej decyzji o odwrocie. Jeżeli używasz jej bezpośrednio na mokrej odzieży, nadal musisz ograniczyć wiatr, opad i kontakt z podłożem.

Jak przygotować plecak na deszcz i wilgoć?

Podstawą nie jest duża liczba akcesoriów, lecz zabezpieczenie tych kilku rzeczy, które pozwolą zachować ciepło.

W plecaku warto oddzielnie, w szczelnych workach, przechowywać:

zapasowe skarpety,
lekką warstwę docieplającą,
czapkę i rękawice,
zapasową bieliznę lub koszulkę,
poncho albo kurtkę przeciwdeszczową,
materiał do izolacji od podłoża,
folię NRC,
źródło ognia oraz suchą rozpałkę,
naładowany telefon i powerbank zabezpieczone przed wilgocią.

Nie pakuj rzeczy „na wierzchu” tylko dlatego, że są łatwo dostępne. Najważniejsze elementy termiczne powinny pozostać suche nawet wtedy, gdy plecak przemoknie.

Najważniejsza umiejętność: podjąć decyzję wystarczająco wcześnie

W deszczu największym zagrożeniem bywa upór. Człowiek chce dojść do celu, skończyć trasę albo udowodnić sobie, że da radę.

Tymczasem rozsądek survivalowy polega na tym, by reagować zanim sytuacja stanie się awaryjna.

Jeżeli masz jeszcze sprawne ręce, logicznie myślisz i możesz swobodnie się poruszać, masz czas na dobre decyzje. Właśnie wtedy należy znaleźć osłonę, zmienić warstwy, przygotować biwak albo skrócić trasę.

Gdy zaczynają się problemy z koordynacją, mową i świadomością, pole manewru szybko się zmniejsza.

Podsumowanie

Deszcz nie musi oznaczać katastrofy. Staje się zagrożeniem wtedy, gdy łączy się z wiatrem, mokrym ubraniem, zmęczeniem i brakiem reakcji.

W survivalu w deszczu najważniejsze nie jest heroiczne znoszenie niewygody. Jest nim zachowanie suchości tam, gdzie to możliwe, ochrona przed wiatrem, izolacja od podłoża oraz wczesne zauważenie utraty sprawności.

Zapamiętaj prostą kolejność:

Zatrzymaj deszcz i wiatr. Ogranicz kontakt z ziemią. Zabezpiecz suche warstwy. Ogrzewaj stopniowo. Nie ignoruj objawów wychłodzenia.

Hipotermia jest stanem nagłym. Jeśli podejrzewasz ją u siebie lub innej osoby, nie ryzykuj i wezwij pomoc pod numerem 112.